سرمازدگی درگیاهان و محصولات کشاورزی و راههای مقابله با آن
سرمازدگی:
از آن جايی که دو نوع سرما در هر منطقه ممکن است پيش بيايد، سرمايی که در اثر هجوم يک جريان سرد قطبی و عبور آن از منطقه پيش می آيد که معمولا در دوران خواب درختان و در دوره غيرفعال، يعنی زمستان بروز می کند. سرمايی که کاملا منطقه ای بوده و در يک محدوده بدون اينکه هوای سردی از ساير جاها به منطقه نفوذ کند، در اثر تشعشع در خود محل به وجود می آيد. اين سرما، برخلاف سرمای اول، همواره در شب های ساکت و آرام بدون ابر و باد و برف و باران ظاهر می شود و اگر در اواخر زمستان يا اوايل بهار بروز کند خطرناک محسوب می شود.
آنچه به عنوان رو شهای حفاظت نباتات از سرما و يخبندان عنوان م يشود عبارتند از: 1- رو شهای حفاظت فعال -2 Active روش حفاظت غيرفعال Passive
سيستمهای روش های فعال نياز به خرج نسبتا زياد و زمان محدود دارد اما رو شهای غيرفعال ميتواند در فرصت های مناسب با اقداماتی از قبيل تغذيه مناسب و پاشيدن مواد و انتخاب ارقام مقاوم و... صورت پذيرد.
از جمله رو شهای حفاظت های غيرفعال عبارتند از: حفاظت به وسيله ی بخاری که متداو لترين و قديميترين روشی است که در با غهای ميوه مورد استفاده قرار م يگيرد اما غيراقتصادی است. انتخاب باغ های ميوه در جاهايی که هوا جريان داشته باشد، فرش نمودن پلاستيک سياه در روی باغ که در طول روز انژری آفتاب را جذب نموده و از طرف شب حرارت را بالا م يبرد. آتش زدن تاير موتور و ديگر مواد سوختی که باعث بالا بردن هوای سرد از سطح باغ می شود. همچنين فرش کردن سطح باغ با ريگ درشت که در طول روز حرارت را جذب نموده و در شب حرارت سطح باغ را بالا برده و هوای سرد را از سطح باغ بلند ميکند.
هرساله شاهدبروزخسارات فراوانی ناشی ازپديده های جوی برروی محصولات کشاورزی مختلف می باشيم .عواملی همچون تگرگ،بادوطوفان،سيل وسرمازدگی و ….،باعث واردآوردن صدمات جبران ناپذيری برکشاورزی استان بوده که باتوجه به پيش بينی های هواشناسی دراين خصوص می توانيم تاحدزيادی ازپيامدهای ناشی ازاين عوامل کاسته ودرنتيجه باعث رشداقتصادی اين خطه ازلحاظ درآمدخانوارهای روستايی که به ميزان زيادی به کشاورزی وابسته است ،بشويم .
يکی ازمهمترين اين عوامل سرمازدگی ديررس بهاره وزودرس پاييزه می باشدکه باتوجه به وضعيت آب وهوايی اين منطقه لزوم شناخت ومبارزه صحيح باآن يکی ازالويتهای کميته فرعی وتخصصی بلايای
جوی واقليمی خواهدبود.
سرمازدگی :
سلولهای گياهی از نظر دمائی دارای آ ستانه های تحمل بالايی و پايينی می باشد که اگر دما از حد آستانه پايين گياه کمتر شود موجب بروز نارسائی در عملکرد بخشهای درون سلولی شده وهمچنين با توجه به
افزايش حجم آب در زمان يخبندان موجب پاره شدن ديواره سلولی ميگردد . هر چه ميزان کاهش دما بيشترو زمان ماندگا ری سرما طولانی تر باشد درافزايش ميزان خسارت مؤثر تر خواهد بود .
انواع سرما زدگی
الف- سرمازدگی انتقالی
ب- سرمازدگی تشعشعی
الف سرمازدگی انتقالی (فرارفت) :
يخبندان انتقالی شامل عبور يک جبهه هوای سرد ازبالای يک منطقه ،با درجه حرارتی در حد يا زير درجه ح رارت بحرانی که برای محصول خاصی در آن منطقه خطرناک است ،ميباشد .يک علامت مهم از يخبندان وجود باد شديد است .لذا وزش باد خطرناک سرد بر گياه منجر به يخبندان انتقالی ميگردد که در آن گياهان حرارت خود را به هوای سرد ميدهند .افت درجه حرارت در گياه ،خيلی سريعتر از از حالت يخبندان تشعشعی است.
اگر دما به حدی برسد که کمتر از آستانه تحمل گياه باشد موجب خسارت به گياه خواهد شد و استفاده از ارقام مقاوم و روشهای به زراعی در کاهش خسارت ناشی از اين نوع سرمازدگی مؤثر ميباشد.
ب سرمازدگی تشعشعی :
روند تغيير دما با افزايش ارتفاع بصورت کاهشی ميباشد ولی اگر با افزايش ارتفاع شاهد افزايش دما باشيم به اين وضعيت وارونگی دما اطلاق ميشودودر شبهايی که آسمانی آرام و صاف را شاهد باشيم وارونگی دما به وقوع می پيوندد . اين شرايط موجب می گردد که در سطح زمين سرما مستقر شود و هر چه شدت و ارونگی بيشتر باشدو به سطح زمين نزديکتر، در بروز خسارت مؤثرتر می باشد.
روشهای مقابله با سرمازدگی تشعشعی
-1 ايجاد حرارت بوسيله بخاری ،اتش زدن کاه وکلش وشاخه های هرس شده وغيره
-2 استفاده از دستگاه مولد باد به منظور برهم زدن پايداری هوا
-3 غرقاب نمودن باغ :که اگر اين کار بصورت مداوم نباشد در شب های بعدی موجب خسارت ميگردد.
اغلب بيماريهای گياهان توسط عوامل زنده بوجود می آيند ، اما يکی از بيماريهای گياهان که از طريق عوامل غير زنده ايجاد ميشود ، سرمازدگی آنها ميباشد . ذرات يخ معمولاً در دمای صفر درجه تشکيل ميشود ، ولی ذرات يخی که در دمای صفر درجه بر روی سطح گياهان تشکيل ميشود قادر به نفوذ و اخلال در بافتهای گياهان نميشود. زيرا سلولهای گياهان دارای نمکهای محلول ميباشند و نقطه انجماد بافتهای گياهی کمتر از صفر درجه ميباشد. به همين دليل حرارتی دمای پائين در اکثر گياهان با توجه به مقاومتشان ، متفاوت بوده وکمتر از صفر ميباشد. البته بايد در نظر داشت که حساسيت قابل ملاحظه بعضی از محصولات که نسبت به يخبندان دارند سبب از بين رفتن آنها ميشود که اين وضعيت بخاطر آسيب ديدن بافت نيست ، بلکه به خاطر از بين رفتن جنين گياه ميباشد ، زيرا اگر جنين گياه کشته شود ، محصولاتی مثل ميوه جات نمی توانند رشد و نمو کنند. بنابراين از بين رفتن محصولات تنها به دليل آسيب ديدن بافتهای گياه نمی باشد.
راههای مقابله وراهکارهای محافظت در برابر يخبندان
اگرچه يخبندان يکی از عوامل جوی است که کنترل وقوع آن از دسترس انسان خارج است اما دانش و تجربه بشری در طول گذشت زمان راهکارهايی را ارائه نموده است که در کاهش خسارات ناشی از عنصراقليمی کارآمد بوده است .تعيين نوع يخبندان در هر منطقه ای از امنيت بيشتری برخوردار ميباشد ، زيرا مطالعه و بررسی نوع يخبندان در هر منطقه ای مشخص کننده شيوه مناسبی از مبارزه در ارتباط با سرمازدگی محصولات کشاورزی محسوب ميشود. از طرفی بايد خاطر نشان کرد که مبارزه با يخبندان و سرمازدگی ناشی از نوع يخبندان تابشی به مراتب امکان پذير تر از نوع يخبندان جبهه ای يا فرا رفتی ميباشد ، بعلاوه اگر درجه حرارت محيط تنها حداقل تا 3- درجه سانتيگراد باشد با استفاده روشهای فيزيکی از سرمازدگی گياهان ميتوان جلوگيری کرد.
عواملی که باعث حساس شدن گياهان به سرما می شوند
- ضعفهای تغذيهای
- آفات و بيماریها
- سن گياه، گياهان خيلی جوان و خيلی پير به سرما حساستر هستد.
- سرعت افت درجه حرارت
- مدت سرما
- ميزان ابری و صاف بودن و رطوبت هوا
- ميزان رطوبت بافتهای گياهی و موارد ذخيرهای آن.
- محل باغ، نوع خاک، جهت شيب، پستی و بلندی زمين.
تفاوت سرمازدگی و يخ زدگی
سرمازدگی در فصل رويش و در درجه حرارت های بالای صفر اتفاق می افتد، در صورتی که يخزدگی در فصل رويش و يا زمستان و در درجه حرارت های زير صفر اتفاق می افتد.
راههای مقابله وراهکارهای محافظت در برابر يخبندان
اگرچه يخبندان يکی از عوامل جوی است که کنترل وقوع آن از دسترس انسان خارج است اما دانش و تجربه بشری در طول گذشت زمان راهکارهايی را ارائه نموده است که در کاهش خسارات ناشی از عنصراقليمی کارآمد بوده است .تعيين نوع يخبندان در هر منطقه ای از امنيت بيشتری برخوردار ميباشد ، زيرا مطالعه و بررسی نوع يخبندان در هر منطقه ای مشخص کننده شيوه مناسبی از مبارزه در ارتباط با سرمازدگی محصولات کشاورزی محسوب ميشود. از طرفی بايد خاطر نشان کرد که مبارزه با يخبندان و سرمازدگی ناشی از نوع يخبندان تابشی به مراتب امکان پذير تر از نوع يخبندان جبهه ای يا فرا رفتی ميباشد ، بعلاوه اگر درجه حرارت محيط تنها حداقل تا 3- درجه سانتيگراد باشد با استفاده روشهای فيزيکی از سرمازدگی گياهان ميتوان جلوگيری کرد.
اغلب بيماريهای گياهان توسط عوامل زنده بوجود می آيند ، اما يکی از بيماريهای گياهان که از طريق عوامل غير زنده ايجاد ميشود ، سرمازدگی آنها ميباشد . ذرات يخ معمولاً در دمای صفر درجه تشکيل ميشود ، ولی ذرات يخی که در دمای صفر درجه بر روی سطح گياهان تشکيل ميشود قادر به نفوذ و اخلال در بافتهای گياهان نميشود. زيرا سلولهای گياهان دارای نمکهای محلول ميباشند و نقطه انجماد بافتهای گياهی کمتر از صفر درجه ميباشد. به همين دليل حرارتی دمای پائين در اکثر گياهان با توجه به مقاومتشان ، متفاوت بوده وکمتر از صفر ميباشد. البته بايد در نظر داشت که حساسيت قابل ملاحظه بعضی از محصولات که نسبت به يخبندان دارند سبب از بين رفتن آنها ميشود که اين وضعيت بخاطر آسيب ديدن بافت نيست ، بلکه به خاطر از بين رفتن جنين گياه ميباشد ، زيرا اگر جنين گياه کشته شود ، محصولاتی مثل ميوه جات نمی توانند رشد و نمو کنند. بنابراين از بين رفتن محصولات تنها به دليل آسيب ديدن بافتهای گياه نمی باشد.
1- استفاده از وسايل گرم کننده مانند بخاری :
استفاده از بخاری به منظور گرم کردن موقت محيط موثر می باشد و بيشتر برای مبارزه با يخبندان نوع تابشی که تنها در طول شب اتفاق می افتد و تداوم شبانه روزی ندارد به کار می رود. حفاظت توسط اين روش متداول ترين روش برای جلوگيری از خسارت يخبندان است که بيشتر درر باغهای ميوه از آن استفاده شده چون تشعشعهای حرارتی از دست رفته در شبهايی که شرايط اينورژن برقرار است 9% تا 18% کالری در سانتيمتر مربع در دقيقه است به منظور ثابت ماندن درجه حرارت ، چون راندمان گرم کردن پايين است بايستی 3% تا 5% کالری در هر سانتيمتر مربع در دقيقه گرما تامين شود . از طرفی به منظور انجام اين کار بايد عوامل اقتصادی را نيز مد نظر د اشت زيرا تنها هدف گرم کردن نيست بلکه بايد توجه کرد که آيا اين گرم کردن مقرون به صرفه است يا نه .
مقدار بخاريهای مورد نياز به منظور تهيه گرمای لازم از طريق فرمول زير بدست می آيد :
حرارت مورد نياز به کالری در هکتاردر ساعت =تعداد بخاری در هکتار بازده کالری به ليتر سوخت × مقدار سوخت مصرفی ليتر درساعت
از نظر مکانی بخاريها را در داخل رديف مثل درختان ميوه قرار ميدهند اما از آنجايی که هوای گرم صعود می کند وهوای سرد از اطراف به داخل باغ سرازير می شود لذا گذاشتن بخاريهای اضافه در رديفهای مرزی نتيجه بهتری را عايد می کند .
2- استفاده از ماشينهای ثابت مولد باد يا استفاده از هليکوپتر:
استفاده از موارد بالا به منظور مخلوط کردن نزديکترين لايه هوا ی گرم با هوای سرد روی زمين همزمان با رخداد پديده اينورژن می باشد . اين روش نيز تنها برای مبارزه با يخبندان ناشی از نوع تشعشی به کار می رود .استفاده از ماشينهای مولد باد در سالهای 30-1920 در امريکا متداول گرديد ، هرچند اين روش، روش مطمئنی نبود اما چون هزينه آن تنها 20% هزينه استفاده از بخاری بود ، استفاده از آن متداول گرديد .
3- استفاده از سوختهای جامد:
اين روش شامل ککهای نفتی يا مومهای جامد است . مزيتی که اين گونه سوختها نسبت به سوخت مايع دارند اين است که بر خلاف بخاريهای معمولی که با سوخت مايع کار می کنند و نمی توان آنها را زير درختان قرار داد اين سوختها را می توان زير درختان قرار داد بعلاوه جابه جا کردن و روشن کردن اين سوختها آسان است .
4-استفاده از توليد مه مصنوعی :
با استفاده از توليد مه مصنوعی می توان از کاهش درجه حرارت تا حدودی جلوگيری کرد . البته اين روش معايبی نيز دارد مانند ايجاد خطر برای رانندگان .از جمله معايب ديگر اين روش مقرون به صرفه نبودن اين روش می باشد .
5-روش حفاظت به وسيله پوشش :
اين روش يکی از متداولترين روشهای حفاظت در برابر خسارات ناشی از يخبندان می باشد .در بعضی مناطق مانند جنوب کشور درختچه ها را توسط پوششی از شاخ وبرگ درختان نخل می پوشانند ودر بعضی مناطق ديگر تنه درختچه های حساس و جوان را با خاک متراکم می پوشانند و بعداز برطرف شدن سرما در اولين فرصت خاکها را کنار می زنند .در مورد گياهان يکساله در شبهای سرد که احتمال يخبندان زياد است از کلاهکهای مخروطی شکل پلاستيکی استفاده می کنند چون خطر يخبندان نوع تشعشی فقط در هنگام شب می باشد ، در طول روز برای برخورداری از نور آفتاب و انجام عمل کربن گيری کلاهک را بر می دارند.
6- استفاده از زمينها و خاکهای مناسب :
در شبهای صاف و آرام کهيخبندان نوع تشعشعی رخ می دهد منطقه بالای کوه زودتر از دامنه انرژی خود را از دست داده و سرد تر می شود در نتيجه هوای مجاور آن نيز سرد تر و سنگين تر می شود و به طرف کف دره سرازير شده و در کف دره جمع و حالت وارونگی دمايی را به وجود می آورد بنابراين کف دره نسبت به دامنه خيلی سرد تر است و در سطح دامنه هوا به خوبی جريان دارد اما کف دره مثل مخزنی از هوا يسرد عمل می کند که مانع جريان هوا می شود در نتيجه زمينهای شيبدار در مناطقی که خطر يخبندان زياد است بهترين زمينها هستند .
در مناطقی که خطر يخبندان وجود ندارد زمينهايی که در دامنه ها ی جنوبی قرار دارند برای کشت محصولات زود رس مناسب می باشند اما از آنجايی که زمينهايی که در دامنه های جنوبی هستند انرژی بيشتری کسب می کنند و گياهانی که در آنها کشت ميشود انرژی بيشتری در دسترس دارند نسبت به گياهان دامنه شمالی ويا مناطق مسطح قبل از وقوع يخبندان شکوفه می کنند وبه همين دليل در معرض خطر سرمای بيشتری هستند .زمينهايی که در کنار يک منبع آب مثل دريا و غيره هستند به علت بالا بودن ظرفيت حرارتی آب نسبت به زمينهای ديگر کمتر با احتمال يخبندان مواجه هستند . خاکهايی که بتوانند در طول روز حرارت زيادی را در خود ذخيره کنند ودر شب آن را ساطع کنند برای رشد محصولات در مناطقی که خطر يخبندان وجود دارد مناسب می باشد اما خاکی که در طول روز حرارت را به آهستگی به سطح زمين منتقل کند سطح آن در طول شب زودتر و بيشتر سرد می شود.
کاهش خسارت سرمازدگی (يخ زدگی) گلهای درختان ميوه هسته دار با کنترل باکتری های مولد
هسته يخ
تنها 0/1% تا 10% باکتريهای موجود در سطح گياهان فعاليت هسته يخ داشته و يا بطور مستقيم در صدمه يخ زدگی لازم اند (Lindow, 1998) آنتاگونيست ها ممکن است از طريق تغيير سطح اکولوژی ميکروبی برگ (اشتغال آشيان اکولوژی) با باکتريهای مولد هسته يخ رقابت کنند. بعارتی باکتريهای آنتاگونيست ممکن است يک مکان روی گياه را اشغال کنند که در غير اين صورت توسط باکتريهای مولد هسته يخ کلونيزه شوند. جمعيت باکتريهای مولد هسته يخ در شرايط مزرعه درتيمارهای بکارگيری باکتريهای آنتاگونيست 10 تا 1000 بار کاهش يافته است . کاهش صدمه يخ زدگی روی گياهان تيمار شده رابطه مستقيم لگاريتمی با کاهش جمعيت باکتريهای مولد هسته يخ دارد (Lindow, 1998).
چگونه با سرمازدگی و يخزدگی گياهان مقابله کنيم
سرما و يخ زدگی همه ساله خسارات قابل توجهی را به اقتصاد وچرخه توليد کشورتحميل می کند. بنابر اين برای مقاومت گياهان به سرماويخ زدگی لازم است تا مديريت تنش رعايت شود.
به گزارش خبرگزاری کشاورزی ايران (ايانا) سعيد ترکش اصفهانی_کارشناس ارشد اصلاح نباتات در مقاله ای به بررسی اثرات سرما بر گياهان پرداخته است.
در اين مقاله آمده است: سرما و يخ زدگی ازمهمترين عوامل قهری خسارتزا درمحصولات کشاورزی است وهمه ساله خسارات قابل توجهی را به اقتصاد وچرخه توليدکشور تحميل می کند.
سهم عامل تنش سرما و يخبندان نسبت به ساير عوامل تهديد کننده در زيربخشهای زراعی و باغی از وزن بسيار بالايی برخوردار است و پهنه وسيعی از حاصلخيزترين مناطق توليدی کشور ما و قسمت عمده محصولات اقتصادی مهم کشورهمه ساله در معرض تهديد تنش سرما و يخزدگی قرار دارند.
اين مقاله در خصوص تعريف تنش و عوامل تنش زا می افزايد: تنش عبارت است از هر گونه انحراف معنی دار از شرايط بهينه برای زندگی موجود زنده، و عوامل تنش زا باعث تغيير و اختلال در فرايندهای فيزيولوژيکی گياهی می شوند واز اين طريق توليد گياهان زراعی را تحت تاثير قرار می دهند .
تنشهای محيطی عبارتند از:عوامل بيماریزا،علفهای هرز،آفات ،آسيب هايمکانيکی،درجه حرارت،آب،خاک و ...
همچنين انواع يخبندانها که باعث خسارتهای زيادی می شوند عبارتند از: يخبندانهای تشعشعی و يخبندانهای انتقالی.
اين مقاله در خصوص روشهای مقابله با خسارتهای ناشی از سرما و يخبندان می افزايد: روشهای فعال (کوتاه مدت) و روشهای غيرفعال (درازمدت) برخی از اين روشها هستند.
همچنين آنچه که معمولا در جهت مقابله با سرما و يخبندان انجام می شود, حفاظت در برابر يخبندانهای تشعشعی است و روشهای حفاظتی نقش چندان موثری برای مقابله با يخبندانهای انتقالی ندارد.
بخاريها- سيستمهای آبياری و ماشينهای باد از مهمترين روشهای حفاظتی کوتاه مدت هستند.
خصوصيات استفاده از بخاريها عبارتند از: بالا بودن هزينه سوخت ،کارآيی بيشتر در باغهای ميوه نسبت به مزارع ، حداکثر کارآيی در شرايط وارونگی دمايی، مزيت تعداد زياد بخاريهای کوچک بر تعداد اندک بخاريهای بزرگ.
همچنين اساس استفاده از سيستمهای آبياری، افزايش ظرفيت و هدايت گرمايی خاک و آزادسازی گرمای نهان آب در هنگام يخ زدن را باعث می شود،که انواع ان عبارت است از:
آبياری سطحی (غرقابی و شياری)، آبياری بارانی ، سيستمهای آبپاش(رودرختی و زيردرختی) و آبياری قطره ای.
استفاده از روش ماشينهای بادنيز، تنها در صورت وجود وارونگی دمايی کارآيی استفاده دارند تا به صورت ترکيبی با ساير سيستمهای حفاظتی مورد استفاده قرار گيرند و ميزان کارآيی انها به شدت وارونگی دما بستگی دارد .
ساير روشهای حفاظتی فعال نيزعبارت است از: استفاده از بالگرد، دستگاههای مولد مه، پوشاندن گياه با پوششهای مخصوص،مالچ پاشی، استفاده از
پوشش کف يا فوم، استفاده از سيستم SIS(Selected Inverted Sink )، استفاده از سيستمهای تلفيقی، استفاده از بالگرد سبک در نقاط تجمع هوای سرد در سطح مزارع، پرواز بالگرد در ارتفاع پايين جهت بر هم زدن لايه های وارونگی و پوشش خاک با استفاده از مالچ جهت جلوگيری از هدر رفت گرمای خاک.
انواع سيستم های SIS نيز عبارتند از: دستگاه HEAT DRAGON جهت گرم کردن هوای سرد مجاور سطح زمين، دستگاه HEAT DRAGON جهت گرم کردن هوای سرد مجاور سطح زمين.
مهمترين روشهای حفاظتی غيرفعال نيز عبارتند از: انتخاب مکان مناسب، انتخاب محصول، انتخاب واريته، پوشش زمين، عمليات به زراعی(کوددهی, هرس, شخم,آبياری, تاريخ کاشت, عمق کاشت, و....)، به کارگيری سيتمهای نظارتی جامع مجهز به حسگرهای دمايی و زنگ اخبار(Monitoring)و استفاده از مواد شيميايی است.
بنابراين: اصلاح برای مقاومت به سرما و اصلاح برای مقاومت به يخزدگی (از نظر تئوری، عملی و مفهومی)از يکديگر متفاوت است، منظور ازسرما، کاهش دما به حدود صفر درجه سانتيگراد ويا چند درجه بالاتراست که می تواند برحسب نوع گياه ودرجه مقاومت آن، به اندامهای مختلف(گل، برگ، ميوه، جوانه وشاخه) خسارت وارد کند.
اين مقاله گياهان را از نظر طبقهبندی انها براساس واکنش آنها به دماهای پايين ، به گياهان: حساس به سرما، حساس به دماهای سرد بالای صفر، حساس، حساس به درجه حرارتهای يخبندان کم يا دماهای نزديک به صفر درجه سانتیگراد، کمی مقاوم، زندهماندن در دماهای انجماد تا -5 درجه سانتیگراد، نيمهمقاوم، زندهماندن در دماهای انجماد در محدوده -5 تا -10 درجه سانتیگراد، بسيار مقاوم، زندهماندن در دماهای انجماد در محدوده -10 تا -20 درجه سانتیگراد، خيلی زياد مقاوم، گونههای با حداکثر مقاومت به يخزدگی که توانايی تحمل سرماهای بسيار شديد(فراسردی) را دارند.
اساس ژنتيکی تحمل به سرما عبارت است از: پلی ژن بودن وراثت اکثر صفات مهم اقتصادی از جمله مقاومت به سرما و يخبندان، تحت تاثير محيط بودن اين صفات و دشواری اندازه گيری آنها، متکی بودن مطالعه اين صفات بر روشهای آماری پيچيده و شاخصهای آماری مانند ميانگين, واريانس, کوواريانس, شاخصهای چندمتغيره و.....
استراتژی های بهنژادی برای افزايش مقاومت گياهان به سرمانيز عبارتند از: اصلاح تدريجی گياهان برای مقاومت به سرما و يخبندان از طريق کاربرد روشهای مرسوم اصلاحی و انتخاب، انجام هيبريداسيون بين گياهان زراعی و خويشاوندان وحشی آنها که دارای صفت مقاومت به سرما و يخبندان هستند، اهلیکردن گونه های وحشی که در محيطهای سرد به خوبی رشد میکنند از طريق اصلاح و انتخاب برای بهبود صفات زراعی آنها، شناسايی ژنهای مقاومت به سرما و يخزدگی، کلونکردن آنها و دستورزی ژنتيکی آنها با استفاده از روشهای بيولوژی مولکولی، معرفی ژنی خالص و نو به محيطهای سرد به منظور وسعت بخشيدن به منابع پايه ژنی، مثالهای کمی در مورد هيبريداسيون بينگونهای شامل گوجهفرنگی و گندم وجود دارد.
در جمعيتهای اصلاح شده و سازگار گياهان مختلفی مانند ذرت، تنوع ژنتيکی فراوانی برای مقاومت به تنش سرما ديده شده است اما استفاده از نژادهای خارجی مقاوم نيز موقعيتهای مناسبی را جهت اصلاح مقاومت بهتنش سرما در اين گياهان فراهم می کند .
به عنوان مثال در اصلاح سيب زمينی میتوان از منابع ژنتيکی وحشی مانند گونههای وحشی سيب زمينی مقاوم به يخزدگی به عنوان والد در تلاقیها استفاده کرد.
اين مقاله در پايان می افزايد: در هر گياه زراعی عملکرد نتيجه نهايی تمامی فرآيندهای بيوشيميايی و فيزيولوژيکی، از زمان سبزشدن تا بلوغ فيزيولوژيکی و تأثيرات متقابل اين فرايندها با محيط است، اختلاف بين عملکرد ثبت شده و ميانگين عملکردها، به عواملی که از بروز کامل پتانسيل ژنتيکی گياهان جلوگيری میکنند مربوط میشود، برای تعدادی از مؤلفه های صفات مقاومت به سرما، تنوع ژنتيکی وجود دارد. ترکيبی از مقادير کمی از اين تنوع، با برخی ازتکنولوژیهای دقيق اصلاحی که در اينجا بحث شد، میتواند زمينه را برای دستکاری ژنهايی در زمينههای ژنتيکی خالص فراهم سازد.
در مناطقی که گياهان حساس به سرما کشت میشود، هر جا که دماهای سرد درطول فصل رويش غالب است، اصلاح مقاومت به سرما که منجر به توليد بهتر در مزرعه میشود، میتواند قسمتی از تفاوت بينعملکردهای بهينه و عملکرد واقعی را کاهش دهد.
اصلاح يک صفت مقاومت به سرما به صورت منفرد نمیتواند در يک محيط دارای محدويت از نظر دما، اثری روی عملکرديک ژنوتيپ خاص داشته باشد، بلکه راه بهتر اين است که چندين صفت مقاومت را در زمينه ژنتيکی مناسب جمعآوری کنيم تاژنوتيپهايی به دست آيند که توانايی توليد را در شرايط دمايی سرد طی فصل رشد داشته باشند0
منبع:
گیاهپزشکی ۱۱۰